Weblog Kees Jan Rodenburg

Want de mens is een boom des velds

2010-02-01T12:57:00.000-08:00

De joodse traditie heeft de bijzondere kwaliteit om allerlei eigenaardigheden te ontdekken in de Tenach, bijzonderheden die in vertalingen meestal wegvallen of anders weggepoets worden. Niet zelden zijn het vreemde uitspraken of details, die je geneigd bent over te slaan. Het jodendom reageert juist door extra lang bij die woorden stil te staan en naar de betekenis te zoeken. De tekst uit Deuteronomium 20:19 is daar een voorbeeld van. Tussen allerlei oorlogswetten staat vermeld dat bij een belegering wel de vruchten van bomen mogen worden genuttigd, maar de bomen niet mogen worden geveld. De bomen zijn immers geen mensen, hebben niets met de strijd te maken en mogen er geen slachtoffer van worden. De strekking van de tekst is duidelijk. Een boom is geen mens. Maar als je in de Hebreeuwse tekst zoekt zie je een eigenaardige formulering, namelijk: want de mens een boom van het veld. Zoals overal in het Hebreeuws ontbreekt ook hier het woordje 'is'. Dat mag je zelf ergens invoegen. Uit het verband van de tekst is duidelijk dat een retorische vraag wordt gesteld in de trant van: is een boom soms een mens?
De joodse traditie accepteert die lezing, maar bekijkt de woorden toch ook nog van een andere kant. Als je het 'is' tussen mens en boom zet krijg je een heel andere zin. Een boom is dan wel geen mens, maar een mens wel degelijk een boom.

De woorden 'Want de mens is een boom des velds' geven in onze tijd een enorme impuls aan het werk van de natuurbeweging. Vooral de afgelopen dagen was de korte tekst een mantra, aangezien het joodse Tu Bisvat werd gevierd, het nieuwjaar van de bomen. Na de oprichting van de staat Israel werd dit feest een boomplantfestijn. Israel moest groen worden, de woestijn moest bloeien, hoe sneller hoe beter! Ook dit jaar werden weer allerlei bomen geplant door hoogwaardigheidsbekleders.
De laatste jaren komt er wat meer aandacht voor ecologie en de bescherming van het klimaat. Gescheiden afval is er nog nauwelijks. Alleen papier en plastic flessen worden opgehaald. Verfresten gooi je gewoon in de container en je oude computer of koelkast zet je nog steeds langs de weg. Maar er is een kentering gaande. Ergens in Jeruzalem schijnt een recyclingstation geopend te zijn, al weet ik niet waar. Ook in allerlei verhalen over Tu Bisvat komt nu de sterker naar voren dat de mens deel is van de schepping en zelfs afhankelijk is van haar.

De woorden 'want de mens is een boom des velds' roepen bij mij een concreet beeld op. Een paar jaar geleden vond ik ergens op het grote terrein van de Holocaust-gedenkplaats Jad vaSjem een kunstwerk met deze titel, in 2003 gemaakt door Zadok Ben David. Deze kunstenaar heeft een aantal reliefs gemaakt van platen staal. Ergens in Engeland moet een enorme boom te vinden zijn met meterslange takken, in Jeruzalem staat een kleiner exemplaar. Bijzonder daaraan is vooral dat de stam en takken uit allerlei menselijke figuren blijken te bestaan. Een soort symbiose tussen mens en natuur, zou je in eerste instantie zeggen. Die mensen vormen een boom, maar lijken ook allerlei gewone dingen te doen als praten, lopen, bukken, wijzen. De boom barst daardoor van de activiteit.
De plaats waar de mens-boom te vinden is maakt duidelijk dat deze voor iets anders staat dan de eenheid tussen mens en natuur. De boom bevindt zich namelijk in het gedeelte van Jad vaSjem dat gewijd is aan het verzet van groepen patriotten tegen de nazi's. Zij hielden zich schuil in de bossen en waren dus afhankelijk van de beschutting en onherbergzaamheid van bomen. De mensen in het beeld van Ben David hebben niets heldhaftigs, maar zijn juist kwestbaar. Ze moeten veel geduld opbrengen, maar lijken toch niet terneergeslagen. Dat is hun wijze van verzet tegen de onmenselijkheid om hen heen.

Dit beeld pas in de ontwikkeling die Jad vaSjem zelf heeft doorgemaakt. Aanvankelijk werd daar vooral benadrukt hoe de meerderheid van de Joden de slachting als stomme schapen hadden ondergaan. Daarna kwam aandacht voor het heldhaftige verzet van groepen Joden, zoals in het Getto van Warschau. Pas later kwam oog voor het verzet dat 'gewone' mensen pleegden in hun 'gewone' leven, bijvoorbeeld door hun idealen niet op te geven en hun levenswijze en cultuur zoveel mogelijk voort te blijven zetten. Zelfs in het concentratiekamp Theresienstadt werd op Tu Bisvat een boom geplant...

Deze week herdacht de internationale gemeenschap de Holocaust. Een zwart gat, dat je het liefst zou willen wegsnijden uit de geschiedenis. Hoe valt zoiets te gedenken? Misschien wel vooral door iets te doen dat gericht is op de toekomst. Het planten van een boom des velds is altijd zinvol.
Luther is natuurlijk bekend geworden van zijn uitspraak dat hij een boom zou planten, ook als hij wist dat de messias de dag erna terug zou komen. De reformator had gelijk, maar was allerminst originieel. Vele rabbijnen gingen hem. Van een van hen wordt verteld dat hij een Johannesbroodboom plantte, een boom die uitzonderlijk veel tijd nodig heeft voor hij vruchten geeft. Zelf zou hij de vrucht ervan niet smaken, waarom dan de keuze voor die boom? Omdat, zo verklaarde de rabbijn, ook mijn kinderen en kleinkinderen recht hebben de vrucht van die boom te proeven. Een mooi voorbeeld van verzet tegen fatalisme en materialisme.

Onvredige Kerstdagen

2009-12-30T11:38:00.000-08:00

De dagen rond Kerst waren, zoals elk jaar, vol uiteenlopende gebeurtenissen. Op de een of andere manier kwam het thema 'vrede', of liever gezegd 'onvrede' steeds even om de hoek kijken.

Dat begon al met de presentatie van het zogenaamde Kairosdocument van de Palestijns christelijke gemeenschap, begin december in Bethlehem en later die maand in Utrecht. De christenen in het land lieten daarin hun noodroep over hun situatie horen en gaven aan dat vrede wel degelijk mogelijk is mits er eerst gerechtigheid komt.
De verklaring kreeg veel aandacht in Nederland, maar veroorzaakte vooral commotie vanwege allerlei vermeende theologische en historische tekortkomingen erin. De discussie die volgde was van het soort waarin iedereen zichzelf herhaalt en het document zelf geen enkele rol meer speelt. Het Nederlands Dagblad vroeg me een stukje te schrijven. Daarin heb ik mijn teleurstelling geuit over de manier waarop de noodkreet werd gebaggataliseerd. Zelf heb ik ook veel vragen bij allerlei uitspraken van de verklaring, maar daarmee is niet alles gezegd. Ook wie zich theologisch gezien verbonden voelt met het Joodse volk, moet toch zijn ogen openen voor wat er in dit land gebeurd en erop reageren? Met Kerst zingen we van 'gloria' maar we bidden ook om vrede en we horen ook Jezus' opdracht om vredestichters te zijn.

Enkele dagen geleden stond ik, zoals elk jaar, bij het graf van Jonatan Vermeulen in Chanita, op de Libanese grens. Samen met familieleden en tientallen van zijn collega's herdachten we hoe hij als Nederlander in dienst van de Israelische grenspolitie negen jaar geleden sneuvelde tijdens het onschadelijk maken van een bom op de grens met de Gazastrook. De dienstdoende rabbijn sprak over het joodse 'Birkat Sjalom', een gebed om vrede. Een joodse midrasj vraagt, zo zei de rabbijn, waarom dit gebed ook om vrede in de hemel bidt. Daar is toch alles 'peis en vree'? Dat is maar de vraag. De midrasj zegt in elk geval dat vrede in de hemel inhoudt, dat de engelen van het water en die van het vuur naast elkaar kunnen bestaan zonder elkaar te schaden. Het gebed zegt vervolgens dat die vrede vanuit de hemel naar ons toekomt. Hoe nodig!

En daarnaast was het ook nog Kerst. Voor het eerst in zes jaren hadden we op school gevraagd of de kinderen een dag vrij mochten, zodat we naar Bethlehem konden gaan. Het was alweer even geleden dat we daar met z'n allen waren en vooral de jongsten herinnerden zich er niets meer van. Extra bijzonder was, dat we bezoek van tante Petra hadden. Gezellig samen op stad!
Zelf keek ik vooral uit naar een bezoek aan de Fransiscaanse Herdersvelden in Beth Sahour. Zoals elke Israelganger weet, kent dit land van alles drie (of meer). Van de heilige plaatsen bestaat een grieks-orthodoxe versie, een katholieke versie en vaak nog een andere. De spelonken van het protestantse YMCA had ik al eens gezien, maar die van de Fransiscanen nog nooit. En dus ook niet de beroemde kerk die nog geen halve eeuw geleden werd ontworpen door de Italiaan Barluzzi. Mijn verwachting werd ruimschoots overtroffen. Wat een schitterende muurschilderingen. De engel die de herders het goede nieuws over de geboorte van de Messias komt aankondigen zweeft gewoon door de ruimte (zie boven)! Gods aanwezigheid in de wereld lijkt opeens heel reeel en de belofte van vrede binnen handbereik.

We vervolgden onze weg naar de Geboortekerk. Het plein ervoor was gevuld met toeristen en pelgrims, allemaal opgewekt en blij van gemoed. Indrukwekkend was vooral het groepje mensen dat bij een charismatische beweging binnen de Rooms-Katholieke Kerk hoorde. Ze verschilden in leeftijd en afkomst. Sommigen droegen kerkelijke kleding, anderen hun gewone kloffie. Toch ging er iets buitengewoon aanstekelijks van hen uit. Misschien was het de prachtige melodie van het spaanse lied dat ze zongen onder begeleiding van allerlei instrumenten, zoals trommel, fluit, viool en gitaar. Misschien was het ook wel hun samenzijn als groep, waardoor ik geintrigeerd werd. Zo te zien gebeurde er iets tussen deze mensen, hun geloof leefde.

Voor ik verdere grootse en meeslepende kerstgedachten kon krijgen, werd ik met beide benen op de grond gezet. Vlak achter de groep viel mijn blik op een lief klein meisje met een enorm grote ballon. Vrolijk keek ze rond, touwtje vast in haar hand. Wat ze vasthield was tot mijn verbijstering een heuse tank.
Ik kan me niet herinneren ooit eerder zo'n absurd beeld te hebben gezien. Bethlehem. Geboortekerk. Kerst 2009. Kruis. Tank.

Ik troost me met de gedachte dat de herders, die de engelen 2000 jaar geleden hoorden zingen over vrede op aarde voor alle mensen (Lucas 2) leefden in een wereld die niet veel anders was dan de onze. Ik ben blij dat de hemel daar geen vrede mee had.

PSV - Bené Jehoeda

2009-09-02T06:40:00.000-07:00

Het doek is inmiddels gevallen. PSV is een ronde verder in het UEFA-toernooij en Bené Jehoeda likt zijn wonden. Onze PSV-vrienden denken waarschijnlijk al niet eens meer aan het treffen met de Israëlische club. Nou ik wel.

Wij, en dan bedoel ik Rafaël en mijzelf, zullen het treffen van de beide clubs niet snel vergeten. Donderdag 20 augustus bezochten we namelijk de thuiswedstrijd van Bené Jehoeda in Jafo. Het was voor ons allebei de eerste keer dat we een echte voetbalwedstrijd in een echt stadion zouden bijwonen. Wat een opwinding! De vrouwelijke rest van de familie zou naar een leuke feeënfilm gaan, dus we hadden onze handen vrij.

We voelden ons prima, want het maakte ons niet veel uit wie er zou winnen. We zijn namelijk voor Ajax en zouden PSV graag in de pan gehakt zien worden. Aan de andere kant zijn we ook voor Maccabi Haifa en niet voor Bené Jehoeda, dus mocht PSV winnen, dan was ons dat ook goed. Onervaren als we zijn probeerden we met blikjes drinken het stadion in te komen. Een bewaker zei dat we de cola moesten opdrinken voor hij ons toeliet. Daar hadden we geen zin in, dus we brachten de blikjes even naar de auto. In de veronderstelling dat we wel flesjes mee mochten nemen kochten we nog wat icetea. Ook dat mocht er niet in. Zelfs water niet. Gelukkig hadden we nog een appel en wat kauwgom om de dorst te onderdrukken.

Heet was het gelukkig niet. We zaten hoog op de tribune en een heerlijk zeebriesje gaf de nodige verkoeling. Onderaan op het veld was het duidelijk een stuk warmer. De spelers zwoegden zich door de wedstrijd heen en keken volgens mij uit naar een biertje. PSV leek zichtbaar meer last te hebben van de warmte, maar speelde rustig en georganiseerd, waardoor het toch een makkelijk avondje werd.

En daar stonden we dan midden tussen de harde kern van de Bené Jehoeda-fans, die allemaal oranje vlaggen bij zich hadden. Ik wist niet dat dat de kleur van de club was, maar het voelde natuurlijk goed. De supporters bleken al snel geen mededogen te hebben voor de Nederlandse bezoekers. Luidkeels werd het eigen team aangemoedigd, terwijl de PSV-ers alleen maar boe-geroep te horen kregen. Het handjevol PSV-fans was niet in staat geluid te produceren.
Even later kwam er pas echt wat op gang. Ik ving flarden op van een populair clublied waarin de vader in de hemel werd gevraagd om hulp, "want we hebben niemand anders om op te hopen" (of woorden van die strekking). En opeens waren we omringd door honderden supporters die 'Bené Jehoeda milchama' (Bené Jehoeda oorlog) scandeerden en dat nog wel in een wedstrijd tegen PSV. Dat ging toch echt te ver en langzamerhand begon onze sympathie te verschuiven naar de club uit Eindhoven. Stel je voor! Tijdens de wedstrijd gaven we elkaar oogsignalen als PSV weer eens een mooie actie had uitgevoerd en we waren inwendig trots als een supporter van Bené Jehoeda mompelde dat die Nederlanders wel erg goed speelden.

Voetbal is oorlog, dat weet iedereen. Het strijdgewoel in Jafo riep in mijn hoofd allerlei gedachten op over de vele conflicten waardoor we in Israël worden omringd. De spanningen en conflicten tussen Joden en christenen, tussen christenen onderling, tussen Joden onderling trouwens ook, tussen Israeli's en Palestijnen, tussen Palestijnen onderling. Moedeloos word je ervan. Wat kun je doen? Afgelopen zaterdag waren we in Nes Ammim, onder andere voor de kerkdienst. Ik besloot meteen maar deze lastige vraag als thema te kiezen voor de preek. Er is immers heel wat te doen. Wat te denken van de Bijbelse opdracht om gevoelig te zijn voor de situatie van de ander, ook als dat je vijand is. Het Toragedeelte van de week maakt dat heel duidelijk (Deuteronomium 21) en ook Jezus onderwees dat (Matteus 5: 43-48). Het motief daarvoor is niet zozeer dat dat goed is voor de ander, of dat conflicten daardoor worden opgelost, maar dat het een teken van volledige toewijding aan God is!
En zo resulteerde een avondje voetbal in een preek. En Rafaël, wat dacht die over de wedstrijd? Hij had zich vooral verbaasd over de fanatieke supporters van Bené Jehoeda. Want "hoe kun je nu zo overdreven doen over zo'n slechte club." Lekker nuchter, dat kunnen we gebruiken in dit land.

Gilad Shalit

2009-07-06T12:59:00.000-07:00

Een van de joodse gebruiken waarvan ik altijd weer onder de indruk raak, is de gewoonte de dag te beginnen met een aantal zegenspreuken. Gods naam wordt geprezen en het wordt concreet benoemd wat Hij ook deze nieuwe dag weer doet. Hij opent de ogen van de blinden, Hij kleedt de naakten, Hij maakt gevangen vrij, Hij richt de gebogenen op enzovoort.
De zegenspreuken zijn niet zomaar algemene uitspraken over God, maar worden werkelijkheid in je eigen leven. Als mens kom je uit de nacht, uit een staat van blindheid, naaktheid, gevangenschap en je wordt wakker geroepen tot het licht. Een mooi begin van de dag.

Ik moest aan deze zegenspreuken denken toen ik vorige week naar de nieuwe stad liep en het huis van de premier passeerde. De straten om het complex heen worden hermetisch bewaakt. Ik liep, zoals altijd, maar snel door om maar geen aanleiding te geven voor ondervragingen. Net buiten het afgezette gebied kwam ik langs de kleine witte protesttent waarmee familieleden en vrienden van Gilad Shalit, de ontvoerde Israelische soldaat, aandacht vragen voor zijn lot. Boven de tent hangt een groot bord met het getal van het aantal dagen dat hij inmiddels gevangen zit. Ruim drie jaar alweer, vorige week was dat 1100 dagen. Dag in dag uit alleen, zonder contact met de buitenwereld. Zelfs het Rode Kruis heeft nog nooit toestemming gekregen van Hamas om Gilad te bezoeken. Je kunt je nauwelijks voorstellen hoe zwaar zijn eenzaamheid moet zijn.

De tent is symbool geworden van een onmogelijke strijd. Onderhandelingen tussen Hamas en de Israelische regering hebben nog steeds tot niets geleid. Beide kanten houden voet bij stuk. Hamas eist de vrijheid van vele honderden Palestijnen als prijs voor Gilad, waaronder Hamasstrijders die dodelijke aanslagen pleegden. Israël weigert deze de vrijheid te geven en houdt de grenzen van Gaza grotendeels op slot zolang Gilad niet vrij is.
Het is niet de eerste keer dat Israël zich in zo’n onderhandelingssituatie bevindt. Vorig jaar ‘betaalde’ de regering met de vrijlating van honderden gevangenen voor de terugkeer van twee soldaten, Ehud Goldwasser en Eldad Regev. Hun ontvoering door Hezbollastrijders in Libanon vormde de aanleiding van de Libanonoorlog enkele jaar geleden. De ruil hield de gemoederen vele weken bezig, vooral omdat niets over hun lot bekend was. Toen het tweetal terugkeerde naar Israël bleek Israël betaald te hebben voor twee dode lichamen.

Ik weet niets van militaire zaken af, maar het heeft me altijd verbaasd dat Israël bereid was te onderhandelen over een gevangenruil. Zelfs politieke haviken die beweren dat je niet praat met terroristen doen dat uiteindelijk toch. Het lijkt zo onlogisch. Als je een hoge prijs betaalt voor dode lichamen, dan moedig je daarmee toch nieuwe ontvoeringen aan? Dat betekent toch extra veiligheidsrisico's en gevaren? De conclusie die je moet trekken is, dat Israëli's er veel voor over hebben om gevangenen vrij te krijgen.

Vorig jaar hield de rabbijn van een liberale synagoge in Jeruzalem tijdens Grote Verzoendag een uitgebreide toespraak over dit onderwerp. Met verschillende voorbeelden gaf hij aan dat het vrijkopen van joodse gevangenen de eeuwen door is voorgekomen. Abraham die Lot bevrijdde is het klassieke bijbelse voorbeeld. In de loop van de eeuwen volgden vele momenten waarop Joden gevangen werden genomen om hen daarna tegen exorbitant hoge bedragen te verkopen. De rabbijn legde uit dat de joodse gemeenschap daartoe bereid was omdat het vrijkopen van gevangenen gezien wordt als een van de belangrijkste mitzwot (voorschriften). Het staat namelijk gelijk met het redden van een mensenleven. Wat is immers het lot van een gevangene? Hij wordt behandeld als een slaaf, doet het werk van een beest, zoals meel malen (Richteren 16:21, Klaagliederen 5:13) en is geneigd zelfmoord te plegen, zoals Samson.

De joodse gemeenschap is dus bereid een hoge prijs te betalen voor een mensenleven. Toch is er in de joodse traditie veel discussie over de vraag hoeveel mag worden betaald. De gemeenschap mag namelijk geen te zware last opgelegd worden en het bedrag mag geen nieuwe ontvoeringen aanmoedigen. De manier waarop over de kwestie wordt gediscussieerd is typisch joods. Je zou bijna vergeten dat het hier gaat om een situatie die niet door Israël is gekozen of gezocht, maar die het gevolg is van een voor Joden vijandige omgeving.

Volgens de liberale rabbijn die ik hiervoor aanhaalde bestaat er wel een groot verschil tussen kidnappingen uit het verleden en de ontvoering van Shalit. Vroeger was zo'n ontvoering een zaak van financiële afpersing van een kwestbare joodse gemeenschap. Tegenwoordig, in de staat Israël is die gemeenschap sterk en heeft ze een eigen leger en houdt ze ook zelf tegenstanders gevangenen, waar onder vrouwen en kinderen en vaak zelfs zonder vorm van proces. De staat Israël kan niet alleen roepen om de vrijheid van Shalit, maar zal ook zelf humaan moeten omgaan met haar gevangenen, zo zegt hij.

Van Ierland en Zuid-Afrika is bekend dat ex-gevangenen daar een grote rol hebben gespeeld in het sluiten van vredesaccoorden. Zal zoiets in Israël ooit mogelijk zijn?
Het lijkt een droom, dat mensen elkaar niet meer gevangen houden. Tot mijn verrassing zag ik deze gedachte terug in een gebed dat speciaal is gemaakt voor Gilad Shalit. Het gebed pleit voor zijn lot, maar kijkt tegelijkertijd veel verder. Bidden om vrijheid vraagt ook iets van ons, namelijk moed en durf:

"Merciful nurturing father,
source of life who releases the imprisoned,
may it be your will that we receive joyful news regarding all of
our brothers and sisters who are in torment or in prison.
Grant full release to Gilad Shalit who sits in the enemy prison.
Strengthen his spirit and guard him from evil.
Grant wisdom to the enemy to return him to us unharmed in body and spirit.
Grant all the children of Abraham and Sarah and Hagar the courage and
audacity to release the chains of imprisonment so that all may live lives of
freedom.
Amen"

(gebaseerd op een gebed van Rabbi Ophir Beit-Halachmi)

Visumcrisis

2009-06-22T04:14:00.000-07:00

Maandelijks komt een klein clubje Nederlanders bij ons thuis voor een Bijbel-gespreksavond. We bespreken meestal een Bijbels thema of, zoals dit jaar, een Bijbelse figuur. Onderling gesprek is echter een even belangrijk deel van de bijeenkomsten. Voor de deelnemers die al jaren in Israel wonen vormen de avonden hun maandelijks contactmoment met andere Nederlanders. Anderen die hier korte tijd zijn vanwege een stage of vrijwilligerswerk zijn hebben allerlei vragen over Israel, het leven hier enz. We maken steevast een rondje en vertellen elkaar wie we zijn en wat we doen. De vraag die dan altijd opkomst is: 'hoelang ben je hier al?' En natuurlijk ook: 'hoelang blijf je nog?' En daar hangt weer een andere vraag mee samen: 'wat voor visum heb je?'

Van alle gespreksonderwerpen van de afgelopen vijf jaren staat de visumvraag met stip bovenaan. Als er iets is dat Nederlanders (lees: buitenlanders) in Israel bezighoudt, dan is het wel de vraag hoe ze een goed of beter visum kunnen bemachtigen zodat ze in Israel kunnen blijven. De laatste tijd is dat zelfs meer dan ooit tevoren. Het is visumcrisis.
Hoe dat zit? Het ministerie van binnenlandse zaken vaart al jaren een zwabberkoers als het om visa voor vrijwiligers gaat. Er worden steeds weer andere regels vastgesteld, maar het is vaak niet duidelijk wat die precies inhouden en medewerkers van het visumbureau hanteren ze naar eigen inzicht. Het resultaat? Soms valt de beslissing mee, maar vaak valt die nogal tegen. En in elk geval levert dat een gevoel van willekeur en de bijbehorende frustratie op.

Ik begrijp best dat de Israelische overheid strengere regels wil instellen. Jarenlang overstroomden honderden, misschien wel duizenden vrijwilligers Israel met hun goede bedoelingen (soms gedreven door het verlangen Israel te 'troosten'). Vaak was niet erg duidelijk wat ze precies deden (en wisten zij dat bij aankomst zelf ook niet). Velen doen echter belangrijk sociaal werk bij erkende instellingen. De manier waarop de overheid de instroom van vooral christenen probeert in te dammen is op z'n zachtst gezegd nogal bot. We horen soms schokkende verhalen over intimidaties en dreigementen. Nu ineens komen die van mensen die we persoonlijk kennen. Iemand werd bij binnenkomst op Ben Goerion in de kraag gegrepen. Haar telefoon werd haar afgenomen, zodat ze geen contact kon hebben met haar man. Na tussenkomst van hogerhand kreeg ze een week om haar boeltje te pakken en te verdwijnen. Bij een ander bleek in het paspoort een aantekening te zijn gemaakt, in het Hebreeuws, dat ze voor het laatst een visumverlenging had gekregen. Tja, als je geen Hebreeuws kent... En zo zijn er ineens een aantal lege plekken, ook in onze gespreksgroep. Weg zijn ze.

Je zou verwachten dat vooral vrijwilligers die aan de Palestijnse kant werken lastig worden gevallen door Israelische autoriteiten. Zij worden inderdaad dubbel gecheckt en moeten knokken voor een visum. Intussen is echter duideljk dat ook pro-Israelische christenen door visumprocedures worden dwarsgezeten. Je kunt wel zeggen dat Israel zich flink in de vingers snijdt door supporters naar huis te sturen. Veel van deze christenen zijn naar Israel gekomen omdat ze heilig geloven dat de eindtijd aanstaande is en Israel haar centrale plaats in de wereldgeschiedenis zal gaan innemen. Dat willen ze meemaken en ze willen er een steentje aan bijdragen door Israel te bemoedigen, bijvoorbeeld door bejaarden te helpen, Joodse immigranten naar het land te brengen, armenzorg enz.
Als de situatie niet zo wrang was zou je nog kunnen denken dat de plotselinge verdwijning van deze toegewijde broeders en zusters goed past in een eindtijdscenario. Daar hoort immers een onverwachtse opname bij, die plaatsvindt tijdens het werk op het veld (Mat 23:40). De weggenomenen zijn in dit geval echter niet hemelwaards opgestegen, maar teruggekeerd naar Nederland.

Misschien zit daar toch een positieve kant aan. Nadat Jezus ten hemel is gevaren zeggen de engelen tegen de discipelen dat ze niet naar boven moeten blijven staren (Hand 1:11). Ze moeten wachten op de Geest en dan als getuigen de wereld intrekken. Als je in Israel leeft verlies je dat grotere perspectief makkelijk uit het oog. Dit kleine landje lijkt het centrum van de wereld te zijn. Iedereen wil iets in Israel of iets van Israel. Hier moet het gebeuren. Of dat nu de eindtijd is of de komst vrede en gerechtigheid. De strijd die hier gestreden wordt heeft invloed op heel de wereld, lijkt bijna iedereen te denken.
Soms is het goed zulke Israel-obsessies even los te laten. Afstand nemen van alle hoge verwachtingen en de bijbehorende spanningen. Even ademhalen.
Maar het is ook nodig te ontdekken dat de wereld groter is dan Israel. Weer even verder kijken.

Ons eigen visum is, gelukkig, nog een aantal maanden geldig en we hebben geen reden te denken dat we niet opnieuw de nodige benodigde papieren en stempels zullen krijgen. Om die reden hoeven we het land dus niet uit. Maar we gaan toch graag een paar weken naar Nederland voor vakantie. De wereld herontdekken. Vakantie van Israel!

Pesach en Pasen

2009-04-16T11:01:00.000-07:00

De afgelopen week was de stad in de ban van de feesten. Pelgrims, Joods en chistelijk overstroomden Jeruzalem. Nu is de feestperiode weer bijna voorbij. Gisteren werd het Joodse Pesach afgesloten. Vandaag was het zover, we aten de eerste verse pita na acht dagen matses! Niets is lekkerder dan dat.

Het christelijke Pasen vond afgelopen weekend plaats. Althans, het pasen van de katholieken en protestanten. De oosters-orthodoxe broeders en zusters vieren dit weekend de Opstanding van de Heer. Het gebeurt niet vaak dat al die feestdata zo dicht op elkaar zitten. In korte tijd is er veel te beleven.

Voor sommige van de bijzondere gebeurtenissen moet je vroeg opstaan. Vroeger kostte me dat niet zoveel moeite, moet ik bekennen. Nu iets meer.... Daar moest ik aan denken toen ik een paar weken geleden een keertje 's ochtends vroeg met Rafaël vogels ging kijken toen we in Noord-Galilea waren. (Erg leuk trouwens, ook al vonden we de weg terug niet meer).

Terug in Jeruzalem vond de volgende dag heel vroeg een uniek Joods ritueel plaats, de zegening van de warmte van de zon. Slechts eens in de 28 jaar komt het voor. Doordat we in Galilea enkele dagen verstoken waren van contact met de wereld had ik er geen idee van en lag lekker in mijn bed toen duizenden gelovigen het plein voor de Westelijke Muur vulden. Nou ja, over 28 jaar weer een kans. Overigens wel grappig, dat het Jodendom ook op deze manier weer zo sterk verbonden is met de schepping. Niet alleen wordt er gebeden om regen (zie mijn vorige blog) en wordt er gedankt voor de dauw, maar dus ook voor zoiets als zonnewarmte.

De dag erna ben ik wel opgestaan. Om zes uur zou de meditatieve tocht van Anglicanen, Lutheranen, Presbyterianen en anderen langs de kruiswegstaties beginnen. Temidden van een ontwakende stad, openende winkeltjes en vuilnismannen gingen we van statie naar statie. We lazen het evangelie, baden en zongen. Het was een indrukwekkende gang en het bepaalde me sterk bij de eenzaamheid van de lijdensweg die Jezus ging. Hoe heeft Hij het kunnen volbrengen?

's Middags werd ik er opnieuw bij stilgezet. Met wat Nederlandse christenen (en onze Rafaël en Miriam) gingen we naar de berg Sion met de zaal van het Laatste Avondmaal en vervolgens naar de Kerk van het Hanengekraai. Ook nu lazen we uit het Nieuwe Testament, spraken gebeden uit en zongen liederen. De Kerk van het Hanengekraai staat volgens de traditie boven het huis van Kajafas, de Hogepriester. Een Romeinse weg die mogelijk stamt uit de eerste eeuw kan wel eens door Jezus zijn betreden toen hij vanuit Getsemane werd weggevoerd. Onder de kerk zijn diepe kerkers te vinden waarin Jezus gevangen kan hebben gezeten. Het is allemaal niet zo zeker dat deze gebeurtenissen zich hier hebben afgespeeld als we misschien zouden willen. Maar toch, het blijft indrukwekkend op deze plaatsen stil te staan bij het lijdensverhaal. Een van de gedeelten die we lazen was het verhoor van Jezus door de Raad en de verloochening door Petrus. 'Ik ken hem niet', staat op de sokkel van een beeld bij de kerk. En dat zegt dan de discipel en vriend, die pas nog had gezegd dat hij bereid was met Jezus gevangen genomen te worden en zelfs te sterven. Ik ken hem niet, ik hoor niet bij zijn volgelingen.

Dat Petrus later naar buiten ging en bitter weende kun je je me maar al te goed voorstellen. Maar hoe kon Jezus de eenzaamheid dragen, tot het moment dat Hij zei: "Vader, in Uw handen beveel Ik mijn geest"?

Op diezelfde vrijdag mailde mijn broer david me met een vraag. Hij stelt altijd goede, interessante maar ook lastige vragen. Klopt het dat religieuze Joden iedere avond voor de nacht de tekst van Psalm 31:6 uitspreken, "in Uw handen beveel ik mijn geest"?

Het is altijd lastig te ontdekken wat gebruikelijk is in de Joodse traditie en of mensen zich daaraan houden. Er zijn religieuze voorschriften, maar ook heel veel gebruiken die van plaats tot plaats en van tijd tot tijd verschillen.

Als het om deze tekst gaat is duidelijk dat die voorkomt in het avondgebed. Het is gebruikelijk delen daarvan nog eens voor het slapen gaan uit te spreken, met name het Sjema (Deut 6), een speciale zegening en psalmteksten zoals Psalm 31:6. De tekst is voor de Joodse traditie een avondgebed. Vooral de woorden van de speciale zegenspreuk maken duidelijk dat de teksten gesproken worden vanuit vertrouwen:

Gezegend zijt Gij, Heer onze God, Koning vande wereld, die de banden van de slaap op mijn ogen doet vallen en de sluimer op mijn oogleden.
Moge het Uw wil zijn, Heer mijn God en God van mijn vaderen, dat U mij in vrede laat neerliggen en mij in vrede doet opstaan.
Laten mijn gedachten, mijn beangstigende dromen of verkeerde overdenkingen mij niet storen. En moge mijn bed ongerept zijn voor U.
Verlicht mijn ogen, zodat ik niet de slaap van de dood slaap, want U bent het die licht geeft aan de oogappel.
Gezegend zijt Gij, Heer, die heel de wereld licht geeft in Zijn glorie.

Wie zegt "in Uw handen beveel ik mijn geest", doet dat in vertrouwen op de Vader. Zoals Hij de slaap geeft, zo zal Hij ook de ogen verlichten.

Of al in de eerste eeuw mensen de nacht ingingen met deze woorden is maar zeer de vraag. Dat neemt niet weg, dat er een geloofsvertrouwen uit spreekt dat ook te vinden is bij Jezus.

Hij sliep de slaap van de dood, maar juist daarin schonk de Vader de wereld licht en leven. Gezegend is Zijn Naam!

Regen

2009-03-05T11:38:00.000-08:00

Regen, regen en nog eens regen. De afgelopen dagen heeft het gehoosd en gestormd als nooit tevoren. Het deed even Nederlands aan in Israël. Slecht weer lijkt hier echter twee keer zo hard toe te slaan als in de Lage Landen. Als de regen samengaat met harde wind is het bitterkoud. De belabberde verwarminkjes in oudere huizen (zoals het onze) hebben er geen enkel antwoord op. Het is gewoon lijdzaam wachten tot een warmere dag aanbreekt. Die komt trouwens meestal snel genoeg. Langer dan een dag of drie is het hier niet winters, daarna is het weer lente of zelfs zomer. Maar dat is dan meteen de tweede reden dat de winter hier zo bar is. De ene dag is de temperatuur rond de 5 graden, de volgende dag kan het 20 of zelfs 25 graden zijn. Maar een paar dagen daarna weer koud. En dat veroorzaakt verkoudheid en griep. De Middeleeuwse reiziger Obadja di Bartinoro schreef ooit in zijn reisverslag dat alle vreemdelingen in het Jeruzalem dat hij aantrof ziek waren. Ze waren niet bestand tegen de wind, die nu eens koud en dan weer warm was. Een legende vertelt, zo zegt di Barinoro, dat alle winden eerst Jeruzalem passeren voor zij naar hun eigen plaats gaan! Ik geloof het voor honderd procent.

Regen. Natuurlijk is iedereen er in dit land verschrikkelijk blij mee. Regen betekent water en daar is een schrijnend tekort aan. Dagelijks houden de kranten bij wat het waterpijl van de Kinneret is, het Meer van Galilea. Elke centimeter meer of minder water is nieuws. Is de rode lijn al in zicht? Nee, het is nog erger, de zwarte lijn begint te naderen. De voorspellingen zeggen dat als er niets gebeurt (zoals een wonder) deze zomer het water op rantsoen gaat. Parken en tuinen kunnen niet meer worden besproeid en dat is nog het minst erge. Het waterprobleem is de afgelopen decennia ontstaan, doordat er veel te veel water wordt verbruikt, in de landbouw en in huishoudens. En dan te bedenken dat Palestijnen op de Westbank veel minder water per persoon te gebruiken krijgen.

Wat is er veel gebeden om water. In de synagoge wordt dat gedaan sinds het Loofhuttenfeest (dat meestal in oktober plaatsvindt). Regen betekent immers leven en droogte honger. In het Oude Testament regent het vaak en is er ook droogte. God gebruikt de regen zelfs als dreigmiddel tegen Israël. Als het volk niet naar de Tora leeft zal Hij de regen tegenhouden. Het Oude Testament spreekt zo aards over het leven. Opvallend is bijvoorbeeld dat er helemaal niet verheven over het beloofde land wordt gedacht. Er moet gewerkt worden, melk en honing worden niet in de schoot geworpen. Van de land wordt gezegd dat het afhankelijk is van de regen die God zelf zal geven (Deut. 11:3, Lev. 26:4).

De Joodse traditie sluit daar sterk bij aan in het gebed om regen. God wordt herinnert aan belangrijke figuren uit het verleden, zoals Abraham, Jacob, Mozes en Aaron. Telkens wordt verteld op welke manier water een rol speelde in hun leven. Abraham was een boom geplant aan waterstromen, Jacob trok de Jabbok over, Mozes dreef in een biezen mandje over de Nijl enz. "Houdt het water niet tegen", zegt het gebed, "omwille van hen". Aan het eind volgt een soort omslag als God gesmeekt wordt: "Keer U tot ons, God, die omringd worden door zorgen als door water. Omwille van het Joodse volk, houd het water niet tegen. Want U bent de Heer, onze God, die de wind doet blazen en de regen doet vallen. Zodat er zegen is en geen vloek. Zodat er leven is en geen dood. Zodat er overvloed is en geen gebrek. Amen."

Soms vraag ik me af waarom in het Nieuwe Testament zo weinig over het weer te lezen is. Het stormt een keer op het meer, maar dat is het wel zo'n beetje. Of heb ik het mis?
Ook in onze gemeente hier dankte de voorganger ervoor dat de sluizen van de hemel weer waren geopend en het regende. Maar hij dankte ook dat God het de zon liet schijnen over goeden en kwaden en het laat regenen over rechtaardigen en onrechtvaardigen. Toch het Nieuwe Testament, Matteus 5! En het raakte me, dat Gods geduld en lankmoedigheid zo groot zijn. Hij wil zegenen, leven mogelijk maken, overvloed geven. Dat werd de afgelopen dagen indrukwekkend tastbaar tijdens de geweldige stortbuien. We kunnen er geen genoeg van krijgen.

Partijdigheid

2009-01-11T10:19:00.001-08:00

De oorlog in het Zuiden houdt me deze weken erg bezig. Ik voel teleurstelling, boosheid, onzekerheid, bezorgdheid, verdriet. Wat kan ik met die gevoelens doen? Er is een scala aan mogelijkheden.

Ik kan gaan demonstreren tegen de Israelische acties, of juist ervoor. Ik kan proberen anderen te overtuigen wat er tegen de oorlog is in te brengen, of juist ervoor valt te zeggen. Ik kan via school een pakje laten bezorgen bij de strijdende soldaten, of dat juist niet doen. Ik kan bidden voor de slachtoffers, aan Israelische of Palestijnse kant.

Het meeste doe ik echter niet. Waarom? Omdat al deze mogelijkheden leiden tot een politieke partijdigheid die me tegenstaat. Ik zou gaan demonstreren als dat was tegen geweld in het algemeen; ik zou gaan discussieren als dat mensen dichterbij elkaar zou brengen; ik zou pakjes sturen als die bij de slachtoffers terecht zouden komen; ik zou bidden als dat verschillen zou overbruggen.

Maar helaas, ieder woord dat je in dit soort situaties spreekt en iedere zin die je schrijft leidt bijna alleen tot misverstanden. Iedereen is tot de tanden bewapend en staat klaar te oordelen. Zeg je dit dan ben je blijkbaar ... ; schrijf je dat dan zonder meer ...; denk je zo, dan heb je nog niet begrepen dat...; doe je zus, dan kan je verwachten dat...

Ik geef toe dat ik wat gevoelig ben voor mensen met snelle oordelen, die binnen een paar seconden weten wie je bent en geen interesse hebben. En trouwens ook voor mensen met afgeronde oordelen, voor wie er geen vragen en onzekerheden meer bestaan.

Dat betekent niet dat ik geen overtuigingen heb. Ik vind de oorlog afschuwelijk en vind dat Israel veel te hard ingrijpt in Gaza en met geweld probeert te bereiken wat alleen door onderhandelingen kan lukken. Maar ik vind ook dat Israel zich moet verdedigen tegen de jarenlange beschietingen van Hamas en consorten. Ik houd mijn hart vast als ik denk aan de mogelijke gevolgen van deze strijd en zie er geen einde aan komen als de partijen zich zoals nu blijven opstellen. Maar ik geloof niet dat achter de Israelische acties een kwade genius schuilgaat, die dood en verderf wil stichten en uit is op volkerenmoord. Ik vind dat de Palestijnen hun verdeeldheid eindelijk eens te boven moeten komen en ...

Uiteindelijk vraag ik me af wat mijn rol eigenlijk is. De christelijke organisatie Musalaha ('verzoening') schreef deze week dat het onze taak is om op profetische wijze het onrecht aan tw wijzen, maar ook om de haat en verdeeldheid te overstijgen. Daar wordt ik door getroffen. Dat is de situatie analyseren en durven spreken, maar ook zelf onder kritiek staan. Misschien is dat wel wat me het meest aan de partijdigheid om me heen stoort: dat precies duidelijk is wat er aan de ander schort (die is verderfelijk, kwaadwillend en onbetrouwbaar) maar er geen enkele vorm van zelfkritiek te bespeuren valt. Rechtvaardigheid en vrede zoeken ís niet hetzelfde als het uitvoeren van een geniaal masterplan. Met al onze kracht en heel ons verstand kunnen we doen wat we willen, maar als onze ziel en ons hart er niet bij betrokken zijn zal het niet gelukken. We moeten ons openen naar de ander. Zo lees ik het gebed dat werd uitgesproken tijdens een dienst in Jeruzalem, afgelopen zondag, en bid ik het van harte mee:

O God, we call upon you

to support us with patience, determination and power

so that we may say:

No to hate and yes to love,

No to death and yes to truth,

No to oppression and yes to justice,

No to cruelty and yes to mercy,

No to violence and yes to peace,

No, no matter what it may cost, and yes, no matter what it may cost.

For you are Love, Life, Truth, Justice, Mercy, and Peace.

Doorvragen

2009-01-07T06:56:00.000-08:00

Regelmatig schiet het door mijn hoofd: daar moet ik eens over schrijven op mijn weblog, dat is interessant! Maar het lukt me niet er tijd voor vrij te maken...

Een weblog bijhouden heeft iets riskants. Je schrijft over uitzonderlijke dingen, over alles wat opvalt. En als je niet schrijft lijkt het wel of er niets gebeurt is. Misschien moet ik binnenkort maar eens een dagboek bijhouden van het alledaagse en het bijzondere door elkaar. Als ik er tijd voor kan vinden...

Maar wat is hier alledaags en wat is hier buitengewoon? Op dit moment is de strijd om Gaza opgelaaid. Het heet nu een echte oorlog, al is het ook vooral een eenzijdige miltaire operatie van de kant van Israel. Van tegenstand is nauwelijks sprake en de beschietingen vanuit de Gazastrook zijn al jarenlang aan de gang. Spanning om de veiligheid en militair ingrijpen zijn min of meer deel geworden van het 'gewone' leven. Buitengewoon zou daarentegen vrede zijn.
De strijd kwam op gang tijdens de laatste dagen van een studiereis die ik samen met Bart Wallet leidde. Met 21 studenten waren we gedurende tien dagen op pad in Jeruzalem en in het Noorden. Onderwerp van studie waren het Joodse channoeka en het christelijke kerst. Twee lichtfeesten in de winternacht, die allebei een onduidelijke oorsprong hebben. De titel van de reis was daarom wat uitdagend 'feiten en mythen rond channoeka en kerst'. We hadden een buitengewone reis met lezingen, excursies en ontmoetingen met allerlei groepen.
Ik zal hier niet beschrijven wat er allemaal aan inhoudelijke opzicht voorbij is gekomen. Dat valt straks wel te lezen in een verslag van de reis (op de website van het CIS). Waar ik nu eigenlijk even over wilde schrijven is de ervaring van het op pad zijn met studenten. In de PR hadden we aangegeven op studenten te mikken 'die doorvragen'. Spannend, wat voor mensen daar opaf komen! Ik kan allerlei fantastische dingen over deze groep zeggen. Dat ze nieuwsgierig waren, alles wilden weten, met eigen ogen en oren wilden zien en horen. Dat ze benieuwd zijn naar de andere kant van het verhaal etc. Kortom: ze raakten niet van slag bij een tegengestelde mening of een lastige vraag. Tegelijkertijd werd er soms wel stevig nagedacht en gediscussieerd.
Een van de hoogtepunten uit de reis was een studiemorgen met rabbijnen-in-opleiding van het Schechter instituut. Zelf kom er sinds enkele jaren heel regelmatig en zo ontstond het plan iets samen te doen. Uiteindelijk zaten we daardoor samen teksten te lezen uit de Talmoed en het Nieuwe Testament en ontdekten iets van de wereld van de ander. Allebei betraden we een nieuwe wereld, die intrigerend is maar ook echt vreemd. We konden echter open en met respect voor elkaar luisteren, vragen stellen, antwoorden zoeken. Dat is in het verleden niet zelden anders geweest, waardoor contact met christenen vaak gespannen of beangstigend is geweest. In onze groep riep de ontmoeting allerlei nieuwe vragen op over de relatie tussen Joden en christenen. Een tweede ontmoeting zou waarschijnlijk over heel andere onderwerpen zijn gegaan, zoals over de verschillen tussen beide godsdiensten.
Ontmoeting met de ander was de rode draad door heel de reis. We hoorden niet alleen de verhalen van christenen en Joden, maar ook van christenen en moslims (in Bethlehem), van Joden en Arabieren (in Lochamé haGetta'ot) en tot slot ook die van Palestijnen en Israeli's (rond de oorlog). Botsende verhalen, elkaar uitsluitende verhalen. Tegenstellingen en negatieve denkbeelden. Maar op allerlei plekken in het land zijn er mensen die elkaar hun verschillende verhalen vertellen. Ik ben er weer diep van overtuigd geraakt hoe belangrijk dat is, temidden van de strijd om het gelijk en de noodzaak van recht en vrede.
Iemand zei: het gaat erom het verhaal van de ander te leren accepteren én je eigen identiteit vast te houden. Niet het een en niet het ander, maar die twee samen. De moed om door te vragen, zowel aan de ander als aan jezelf. Het klinkt zo gewoon en toch is het zovaak teveel van ons gevraagd. Waarom eigenlijk?

Zacharia en Amos

2008-10-15T12:04:00.000-07:00

De afgelopen week was ik in Nederland voor een werkbezoek en daarna heb ik altijd weer even tijd nodig om om te schakelen en op adem te komen. Het komt goed uit dat in Israel nu Soekot wordt gevierd. Ruim een week lang draait alles op halve kracht. Niemand doet meer dan wat echt noodzakelijk is.
De stad is overvol en het verkeer zit voortdurend vast. Zoals gisteren, toen christenen in duizendtallen meededen met de traditionele optocht door de stad. Ze voelen zich geinspireerd door het boek Zacharia, dat spreekt over het herstel van het volk Israel. De volken krijgen er bij de profeet flink van langs om hun verzet tegen Jeruzalem. De christenen die juist naar Jeruzalem komen zien zichzelf terug in hoofdstuk 14:16 waar staat, dat het overblijfsel van de volken naar Jeruzalem zullen komen om er het Loofhuttenfeest te vieren.
Nadat we bij vrienden in de soeka hadden gezeten, probeerden we de stad te doorkruisen om thuis te komen. Het oponthoud deed me de heilige profeet Zacharia verfoeien om zijn woorden. Als hij het Loofhuttenfeest niet bij name had genoemd, zou geen christen op de gedachte zijn gekomen om juist dan naar Israel te vliegen. En hadden wij rustig naar huis kunnen rijden.

Tussen de feestelijkheden door probeer ik een aantal afspraken te maken voor een bezoek van een delegatie van de Raad voor Kerk en Israel van de PKN. Met wat extra hangen en wurgen lijkt dat te gaan lukken. Het bezoek valt rond een tweedaagse conferentie van Duitsers, Zweden en Nederlanders over de relatie tussen Protestantse kerken uit deze landen en de staat Israel. Een gevoelig en belangrijk thema. Naast lezingen zullen er ook reacties zijn van Joodse en Palestijns-christelijke zijde.
Zelf zal ik er een case study presenteren over manieren waarop in verschillende christelijke kringen wordt gebeden voor Israel. Met dat onderwerp ben ik al eerder bezig geweest, maar nu is het perspectief iets anders. Het gaat me er vooral om hoe Nederlandse christenen in hun gebed uitdrukking geven aan hun verbondenheid met Israel. Frappant is vooral dat de landelijke kerk nauwelijks weet wat ze moet denken en zeggen over Israel (en ikzelf daar niet voor onder doe!), maar dat allerlei groepen binnen de kerk, zoals bovengenoemde sympathisanten van het christen-zionisme, maar ook zij die zich betrokken voelen bij de Palestijnse bevrijdingsstrijd, of bij de messiaanse beweging, precies weten wat nodig is in het land en dat zonder blikken of blozen aan de Allerhoogste voorleggen. Ieder heeft zo zijn eigen selectieve manier van luisteren, kijken en handelen. Dat doet me denken aan Amos.

In Nederland had ik even de kans met mijn vader een wandeling te maken langs de Westerschelde bij Hansweert. Een prachtig plekje. Een brede stroom water, enorme vrachtschepen, vogels en ... een kunstwerk. De profeet Amos houdt er namelijk de wacht. Het beeld is gemaakt door de Zeeuws-Vlaamse priester en beeldhouwer Omer Gielliet. Op een bordje staat dat deze schapenfokker en fruitteler ''waarschuwde tegen de vernietiging
van het leven''. Met zijn ene arm wijst hij naar de plek waar zich een vuilstortplaats bevond. Met zijn andere arm wijst hij naar boven. We hebben verantwoording af te leggen, zegt die arm.
Aansprekend is deze Amos. Maar mij ook een beetje vreemd. Thuis in Jeruzalem hebben we een zeefdruk hangen van Kees de Kort over het nieuwe begin dat Amos ook aankondigde. Na de aanklacht en het oordeel zou er een keer komen in de situatie. Gerestaureerde huizen, bloeiende wijnstokken en mensen die elkaar weer trouw beloven. Ik kan me ineens herinneren dat we bij de aanschaf van het kunstwerk een poster kregen van een andere tekening van De Kort. Op een enorme berg lijken zat een nog levend mens vertwijfeld om zich heen te kijken. Alles verwoest, geen leven meer mogelijk. Niet echt een afbeelding voor aan de muur. Maar wel óók Amos. Over selectiviteit gesproken!

Hoe zou een ontmoeting tussen Zacharia en Amos gaan, vraag ik me af. Hun woorden lijken zo verschillend. De een moedigt Israel aan en spreekt het oordeel uit over de vijandige volken. De ander verwijt daarentegen Israel onrechtvaardigheid. Zouden de twee elkaar kunnen begrijpen? Ik weet het niet. Misschien wel. Ook Zacharia spreekt over het belang van eerlijkheid, van onderlinge vrede en waarschuwt tegen egoisme en leugenachtigheid (Zach 8: 16-17). En Amos, van zijn kant, weet ook van het herstel van het koningschap van David temidden van de volken (Amos 9:12-15). Hun perspectief blijft tegelijkertijd wel erg verschillend.

Als ik een ding heb geleerd in de ontmoeting met de Joodse traditie, dan is het wel dit: dat verschillen niet moeten worden weggewerkt, maar het beginpunt zijn voor een spannend en zinvol gesprek. Daar probeer ik dan ook een bijdrage aan te leveren. Dankzij de uiteenlopende meningen van christenen over Israel valt er wat te bespreken en heb ik iets te doen!

Wedergeboorte

2008-09-24T03:23:00.000-07:00

Elke dag loop ik niet een keer, maar vele malen naar de plek in de tuin waar een bouqainville staat. Nou ja, wat er over is van de plant, die ik eigenhandig om zeep heb geholpen. Vorig jaar had ik hem gekocht en aan de zijkant van het huis geplant. Hij groeide gelukkig goed, maar er kwamen steeds maar geen bloemen aan. En daar wilde ik hem nu juist voor hebben!
Werken in de tuin heb ik nooit echt van mijn vader overgenomen. Dat ligt niet aan hem of aan de tuin. Vele uren brachten we vroeger samen tussen de planten door en kreeg ik de ins en outs te horen over bloemen, planten, groenten en fruit. Het is niet echt doorgedrongen. Ik was meer een vogelaar. Zo komt het dat ik af en toe wel wat klusjes in de tuin doe, maar nauwelijks weet wat ik doe. Dat ging deze keer dus mis.

Op een dag kwam ik tot de conclusie dat de bouqainville wel genoeg warmte kreeg (maandenlang was het rond de 35 graden!), maar te weinig zonlicht. Dat dat kan, bewees de roos, die ik verplaatst had. Daarom was het besluit snel genomen. Op een avond groef ik een diep gat, voegde ik nieuwe grond toe en verhuisde ik de bouqainville binnen een kwartiertje naar het zonnige zuiden van de tuin. Ik vond mezelf best slim omdat ik dit alles in het donker had gedaan. Nu zou de plant vast makkelijk aarden. De volgende dag hoefde ik niet eens kritisch te kijken om te zien dat er iets mis was.
Net die dag had de buurvrouw haar Arabische tuinman op bezoek en de man kwam ook bij ons polshoogte nemen. Met een vriendelijk gezicht gaf hij toe dat het verstandig van me was geweest om de verhuizing 's avonds te doen, maar hij wees me er subtiel op, dat het toch eigenlijk beter was geweest als ik tot de herfst had gewacht. De strekking van zijn woorden begreep ik drommels goed. Ik had het slechtste moment gekozen dat denkbaar is. Midden in de zomer.
Het zal wel uit schuldgevoel zijn dat ik steeds weer ging kijken hoe het ermee stond en steeds weer water aandroeg. Maar al snel bleek er niets meer te redden. De bladeren verdorden. Ik kon het niet aanzien en snoeide alle takken resoluut weg.
En toen begon zich het wonder te voltrekken. Eerst heel klein, maar na een paar dagen toch steeds duidelijker, werd zichtbaar dat de plant het niet begeven had en bezig was opnieuw uit te lopen. Inmiddels zijn overal nieuwe scheuten te vinden. En ik geloof er weer in: de bouqainville leeft!

Sinds afgelopen zaterdag vinden in allerlei synagogen weer speciale nachtelijke gebedsdiensten plaats. Het is bijna Joods Nieuwjaar en Grote Verzoendag en daarom de tijd van inkeer, reflectie op eigen falen en bidden om vergeving. Nu al doen veel Joden dat 's nachts in gebedshuizen.
En dat terwijl voor moslims de Ramadan nog bezig is. Ook dat is bedoeld als periode van bezinning en zoeken naar God.
Rabbijn Greenberg, die ik enkele jaren geleden eens interviewde, zegt in zijn boek over de Joodse feesten (The Jewish Way) dat een jaarlijkse confrontatie met eigen tekortkomingen weliswaar pijnlijk is, maar ook genezend en bevrijdend. Het onder ogen komen van tekortkomingen is een noodzakelijke stap voordat vernieuwing kan plaatsvinden. Gods woord van vergeving geeft vertrouwen voor de toekomst. Pas oog in oog met de dood kan wedergeboorte plaatsvinden en kan nieuw leven ontstaan.
Mijn eigen stommiteit zorgde er deze week voor dat ik dat in de tuin zag gebeuren. Nu ikzelf nog.

Tienden en giften

2008-09-14T10:38:00.000-07:00

Onze gemeente heeft een nieuw project waarvoor geld wordt ingezameld. Sinds enige tijd is er contact ontstaan met een aantal voorgangers in Togo. Ze zouden erg geholpen zijn met een paar fietsen of brommers. Het doosje waarin we geld kunnen stoppen is zo klein dat er nauwelijks een fietspomp in past, maar we worden met klem opgeroepen ruimhartig te geven.
Een van de oudsten legt nog eens uit dat de Bijbel iedere gelovige vraagt zijn of haar tienden af te dragen, maar daarnaast ook nog eens vrijwillige gaven te geven. Om er geen misverstand over te laten bestaan voegt hij toe, dat het bedrag dat we willen geven voor de brommers niet in mindering mag worden gebracht op onze tienden.
Ik ben even beduusd. Ik kan me niet herinneren ooit zulke heldere regels te hebben gevonden in de Bijbel. In Nederland kregen we natuurlijk jaarlijks de vraag wat we wilden bijdragen aan de kerk. Een paar procent van je jaarinkomen was de meegeleverde richtlijn, meen ik me te herinneren. Onder messiaanse gemeenten in Israel bestaat het fenomeen kerkbalans niet en ik begin me te realiseren, dat de meeste gemeenteleden om ons heen gewoon een tiende van al hun inkomsten aan de gemeente geven. Collectes bestaan niet en over financiele zaken horen we nooit iets. Blijkbaar zijn de inkomsten hoog genoeg.

Als ik nog eens wat in de Bijbel nalees over afdracht van inkomsten, valt me weer op hoezeer Israel een agrarische samenleving was. En hoeveel regels er in verschillende tijden waren voor het geven van tienden en giften. Van de opbrengst van land en vee werd een deel opzij gezet, maar hoeveel dat was weten we niet (Num 18:12-13). Daarnaast werden tienden afgedragen aan de levieten en priesters, die vervolgens op hun beurt hiervan weer tienden afdroegen (Num 18:26). Om alles nog wat complexer te maken, zijn er ook regels die samenhangen met het jaar van oogsten (Dtr 14:22-26). Het ene jaar neem je tienden mee op pelgrimage naar Jeruzalem om het daar zelf op te eten, het andere jaar geef je de opbrengst aan de levieten en de armen. De rabbijnen brachten orde aan in de uiteenlopende regels, door ervan uit te gaan dat er tweemaal achter elkaar wordt 'vertiend'. Op die manier wordt bijna een vijfde van de oogst afgestaan!

Al deze regels staan of vallen met de aanwezigheid van een tempel, levieten en priesters. In onze tijd is veel veranderd, maar in het moderne Israel worden landbouwproducten weer nauwkeurig vertiend. Grappig is dat dit deel van de oogst, vaak het beste, naar dierentuinen gaat. Mensen mogen hiervan namelijk niets eten. Dieren wel. Een andere hedendaagse gewoonte ligt in het verlengde van de Bijbelse regels. Veel Joden dragen namelijk een tiende van al hun inkomsten af aan tsedaka (letterlijk: gerechtigheid). Goede doelen om aan te geven zijn er in overvloed. Niemand schrijft voor waaraan je je geld moet geven!

Al lezend kom ik in de Bijbel een interessante passage tegen over de vrijwillige giften, de troemot. Tijdens mijn werkbezoek van eind september-begin oktober zal ik spreken over de betekenis van de Klaagmuur/Westelijke Muur voor Joden. Dat heeft alles te maken met de tempel en de vraag hoe God kan wonen onder de mensen. In de prachtige passage uit Exodus 25:1-9 staat dat het volk Israel een heiligdom moet maken en God dan onder hen zal wonen. Het heiligdom, de tabernakel, moet worden gemaakt naar het voorbeeld dat Mozes heeft gezien. Maar tegelijkertijd zal het worden gemaakt van wat het volk vrijwillig geeft. De een geeft goud, zilver, edelstenen, de ander wol, linnen, hout of olie.
In Exodus 35 lezen we vervolgens dat het volk inderdaad bereid was te geven. Mannen sleepten met hout en vrouwen zetten zich aan het spinnen. Op een gegeven moment moest Mozes er zelfs een halt toe roepen. Er was al teveel aan giften verzameld. Stel je voor!
Een opvallend detail in de hele geschiedenis is de rol die de leiders van het volk, de rijken vervulden. Zij doneerden de duurste goederen, maar pas als laatsten. Een Joodse uitleg merkt daarover op, dat voor de bouw van het heiligdom ieders aandeel nodig is. De rijken mogen anderen de mogelijkheid niet ontnemen ook iets bij te dragen. Rijken met hun geld lopen makkelijk anderen in de weg.
Een andere uitleg, minder positief, verwijt deze leiders dat ze tot het eind hebben gewacht en toen uit hun overvloed hebben gegeven wat nog ontbrak. Dat is niet de juiste manier om een vrijwillige gave te doen. De bereidheid moet uit het hart komen en oprecht zijn. Overigens zouden de leiders deze reprimande begrepen hebben. In het vervolg (Num 7:2-3) zijn ze de eersten die klaarstaan om iets af te dragen!

Wat zegt dit alles over mijn geld? Ik besef weer eens hoe rijk we zijn, zowel materieel als geestelijk. Dat maakt me ook verantwoordelijk tegenover God en de mensen om ons heen.
Mooi dat ik dat weer ontdekt heb. Dankzij de voorganger die een brommer nodig heeft.

Kosjer

2008-07-08T12:29:00.000-07:00

We wonen nu meer dan vier jaar in Israel en toch weet ik me geen raad met de nieuwe situatie. Wat er aan de hand is? Deze zomer zijn we zelf in Nederland en zullen kennissen in ons huis verblijven. Zelf zijn we vegetariers, maar deze familie bestaat uit vleeseters! Wat dat uitmaakt? Nou dit, dat hun eetgedrag onze keuken onkosjer zal maken....

Kosjer heb je in verschillende soorten en maten. Maar altijd gaat het toch om die ene fundamentele regel, dat melk en vlees niet samen gegeten mogen worden. De Tora noemt het verbod drie keer uitdrukkelijk. De regel klinkt eenvoudiger dan die is. Hij bepaald namelijk de hele gang van zaken in de keuken en aan de maaltijd. Joodse huishoudens hebben een dubbel stel borden, bestek en zelfs twee afwasbakken. Na een vleesmaaltijd geen lekker toetje of koffie met melk. En ga zo maar door. Kasjroet is uitgegroeid tot een van de belangrijkste kenmerken van het Jodendom.

Door alle bepalingen is eten bij niet-Joden voor veel orthodoxen niet aan de orde. We hebben echter vrienden voor wie het geen probleem is bij ons te eten, omdat wij vegetariers zijn. Daar zijn we blij mee, want nooit mensen kunnen uitnodigen voor de maaltijd is echt niet leuk! Maar wat als er nu toch vlees bereid gaat worden bij ons thuis....

Er zit niets anders op, dan hier en daar eens navraag te doen en te horen of er oplossingen zijn.

Iemand raadt me aan onze gasten gewoon te vragen geen vlees te eten. Tja. En wat ook kan, is na hun vertrek alle vaat in de afwasmachine zetten en op 100 graden schoon te maken. Tja. Wij hebben wel een vaatwasser, maar dan zo'n eco-machine, die niet verder gaat dan 65 graden. Dat wordt dus ook niets.

Speciaal vanwege de vraag ben ik vandaag naar mijn orthodoxe kapper geweest. Hij weet altijd raad en wil graag uitleggen hoe het Jodendom in elkaar steekt. Ik zou eens een boekje moeten schrijven over mijn bezoekjes aan zijn kapperszaak! Alleen bij hem voel ik me echt een dominee. De cape die hij klanten omdoet is diepzwart. Om m'n nek krijg ik een wit befje van crepepapier tegen de haartjes. In de spiegel is het net of ik een toga draag. Wat is zijn advies? Voor geen goud zou hij bij me komen eten, dat is wel duidelijk. Alleen wie precies dezelfde kasjroetregels volgt als hijzelf vertrouwt hij. Maar hij heeft wel wat tips. Ik kan het beste glazen borden kopen, want die mogen zowel voor vlees als voor melk worden gebruikt. Glas is niet poreus en neemt dus niets op, geen melk en geen vlees. Als een pan voor vlees wordt gebruikt, dan moet die in kokend water worden gereinigd om weer bruikbaar te zijn voor melk.

Echt geholpen wordt ik door een vriend, die me doodleuk vertelt dat veel regels over kasjroet nergens op slaan. Dat alleen glas OK is, is bij voorbeeld onzin. Het huidige porcelein is zo goed, dat het helemaal niet meer poreus is. Maar hij heeft nog een welkom advies: volgens de normgevende codex over dit soort zaken, de Sjoelchan Aroech, hoef je een metalen pan die gebruikt is voor vlees slechts 24 uur ongebruikt te laten staan en dan kun je er weer melk in doen. Niks geen onderdompelen in kokend water. Kosjer eten is gewoon een kwestie van regelmatig geduld hebben. En secuur zijn. Voor de zekerheid kun je daarom toch maar het beste een paar pannen, borden, bestek opzij zetten voor de vleesmaaltijd...

Valt dit uit te leggen aan een familie die voor het eerst het heilige land betreedt? Volgens mijn vriend begrijpen ook veel Joden niets van de regels. Morgen kan ik een boek bij hem ophalen over de ins en outs van kasjroet. Dat kan ik dan ook mooi laten liggen voor onze gasten. Een betere kennismaking met de bijzondere en eigenwijze Joodse traditie is niet denkbaar.

Een mooie oefening in een van Paulus' uitgangspunten om de Jood een Jood te zijn en de Griek een Griek.

Het zou jammer zijn, als onze aanstaande gasten ook vegetariers blijken te zijn!

Internationale conferentie Joden en christenen

2008-06-26T12:10:00.000-07:00

Afgelopen dagen vond in Jeruzalem een conferentie plaats van de ICCJ, de International Council of Christians and Jews. Vier dagen lang vonden allerlei lezingen, workshops en excursies plaats rond de vraag wat de dialoog kan bijdragen aan de oplossing van het conflict in het Midden Oosten.
Wat ik vooral leuk vond was de kennismaking met het internationale wereldje van de dialoogmensen. Australie, Amerika, Duitsland, Montevideo, Belarus. Overal kwamen deelnemers vandaan. Nederland was daartussen ruim vertegenwoordigd met zo'n tien mannen en vrouwen, waarvan een katholiek, een Joods en de rest protestant. Veelzeggende verhoudingen. Minder of niet vertegenwoordigd was de zuidelijke wereld. Dialoog is dus toch echt iets van de westerse wereld, denk je dan. Des te verrassender is het te zien hoeveel initiatieven er in elk geval in Israel/Palestijnse Gebieden zijn, waar op lokaal niveau mensen met elkaar in gesprek raken en proberen een uitweg te vinden uit de dagelijkse ellende, die wordt gedicteerd door vooroordelen, onbegrip, afstand en soms regelrechte haat. Dat soort initiatieven zijn er, maar je vindt ze niet zo makkelijk.
De foto is genomen bij de ingang van een trappenhuis, ergens in Bethlehem. Diep onder straatniveau bevindt zich een centrum voor conflicthantering. En inderdaad, daar beneden worden we opgewacht. Niet door de directeur - die is op het moment ergens in het buitenland. En het duurt een tijd voor de sleutel van de grote zaal gevonden is. Maar dan luisteren we ook naar het spontane verhaal van een jonge vrouw die opgroeide in een vluchtenlingenkamp. Tien jaar geleden gooide ze stenen naar de Israeli's. Haar broers zaten verschillende keren in de gevangenis. Zelf raakte ze meerdere keren gewond door tegenacties van soldaten. Op een gegeven moment werd het haar genoeg en besefte ze dat ze aan een andere wereld wilde bouwen en besloot ze de ander niet meer als vijand te zien, maar contact te leggen. Nu zijn er allerlei programma's, die soms samen met een Israelische organisatie worden georganiseerd. Veel mensen in haar omgeving begrijpen niet dat ze dit werk doet, maar zelf stoort ze zich daar niet aan. Ze is zwanger van haar tweede kind en hoopt op een andere toekomst.
Waarom raakt dit me zo? Omdat ik hoor en zie hoeveel mensen er wel niet bereid zijn om tegen de stroom in te gaan, om offers te brengen, om verder te kijken dan de horizon. Er moet inderdaad een politieke oplossing komen voor het conflict - hoe eerder hoe beter. Maar voor een andere toekomst is toenadering tussen mensen evenzeer nodig. Het is wel duidelijk dat godsdienst niet in staat is oplossingen te bieden voor de immense problemen van de regio. Maar misschien kunnen Joden, christenen en moslims vanuit hun tradities mensen inspireren om offers te brengen in plaats van slachtoffers te maken.
Dialogiseren is geen toverwoord, dat werd me wel duidelijk tijdens deze dagen. Er waren soms spannende momenten, omdat meningsverschillen niet werden omzeild. En op andere momenten werden verschillen misschien juist wel omzeild of hadden echte dialoogcliche's de overhand. Toch heb ik het gevoel dat het belangrijk is, dat Joden en christenen elkaar opzoeken vanuit de intentie elkaars verhaal te horen in plaats van hun eigen verhaal kwijt te willen.

Ahava

2008-06-20T11:48:00.001-07:00

Vorige week brachten we snel even een bezoekje aan het Israelmuseum. Helaas komt er maar geen einde aan de verbouwing. Voor de kinderen is dat sneu, omdat het museum altijd fantastische dingen doet in het kindergedeelte. Zelf kijk ik ernaar uit weer eens moderne kunst te zien. Oude dingen heb je genoeg in dit land!
Maar goed, we keken toch even met veel eerbied naar een van de Qumranrollen met de tekst van Jesaja. Vanwege het feit dat deze 60 jaar geleden werden gevonden, wordt het origineel van de beroemde rol tijdelijk tentoongesteld. Het visioen over de metalen zwaarden die omgesmolten zullen worden tot ploegzwaarden blijft me altijd weer intrigeren. Michal van drie werd ondertussen door de suppoost berispt, omdat ze foto's maakte. Met haar knalroze speelgoedtoestel!
In de beeldentuin probeerden de kinderen zich vervolgens te verstoppen tussen een paar enorme letters. AHVH, liefde, staat geschreven met koeieletters, die optimistisch uitkijken over de stad. Het staal is oud en verroest, maar de letters zijn niet weg te krijgen. Een mooi woord, om je even in te verschuilen. De warmte van het staal zorgde ervoor dat we maar snel weer verder gingen, op zoek naar nieuwe verrassingen.

Welkom in Jeruzalem

2008-06-03T11:48:00.000-07:00

Het moest er eens van komen: een eigen weblog. Al een tijdje loop ik met de gedachte rond dat ik wat meer zou willen schrijven over wat ik dagelijks allemaal tegenkom. Gewoon wat korte impressies, gedachten en invallen, die misschien de moeite waard zijn voor anderen.